پرتال جامع سنت | صحاح شش گانه اهل سنّت

پرتال جامع سنت

شرحی بر تاریخ تحلیل نشده اسلام

صحاح شش گانه اهل سنّت

پس از مالك عصر طلائی حدیث شروع می شود و در این عصر است كه مجامع حدیث اهل سنت كه در رأس آنان صحاح سته (ششگانه) است به وجود آمد. صحاح به ترتیب زمان از این قرار است:
1ـ صحیح بخاری یا (الجامع الصحیح) از ابو عبد الله محمد بن اسمعیل بخاری متوفی 256 ه.
2ـ صحیح مسلم از ابو الحسین مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری متوفی 261 ه.
3ـ سنن ابن ماجه از محمد بن یزید بن ماجه قزوینی متوفی 273 ه.
4ـ سنن ابی داود از سلیمان بن اشعث بن اسحق سجستانی متوفی 275 ه.
5ـ جامع ترمذی یا (سنن ترمذی) از ابو عیسی محمد بن عیسی بن سوره[1] متوفی 279 ه.
6ـ سنن نسائی (مسمی به مجتبی) از ابو عبد الرحمن احمد بن شعیب متوفی 303 ه.
كتب ششگانه مذكور در فوق به اضافه موطأ و مسند ابن حنبل متوفی 241 ه جوامع اولیه حدیث اهل سنت را تشكیل می دهد.
توضیحاتی درباره جوامع مزبور
1- موطأ: مالك در ابتداء، موطأ را از احادیث كثیری گرد آورد ولی كم كم بجرح و تعدیل آنها پرداخت و اخیرا حدود هزار حدیث را حاوی است[2] .
چلبی در كشف الظنون از ابو القاسم شافعی نقل كرده كه موطأ مالك به یازده روایت نقل شده كه چهار روایت فعلا مستعمل است و اشهر واصح آنها روایت یحیی لیثی مصری است و آن سه روایت دیگر را ضعیف شمرده. از روایات مزبور روایت ابی مصعب احمد بن ابی مكر است كه حدود صد حدیث بیش از روایات دیگر دارد (تدریب الراوی ص 54) ولی چاپی را كه (المجلس الاعلی للشئون الاسلامیه) الجمهوریه المتحده باتعلیقات و تحقیق عبد الوهاب عبد اللطیف استاد علم الحدیث جامع از هر انتشار داده طبق روایت محمد بن الحسن الشیبانی است.
2- صحیح بخاری: احادیث صحیح بخاری را ابن صلاح (بنقل چلبی در كشف الظنون ج 1، ص 543) با مكررات 7275 حدیث ضبط كرده و نووی و ابن تیمیه (در منهاج السنه ص 59، ج 4) نیز در این شمارش از وی تبعیت نموده اند.
ابن خلدون (در مقدمه العبر) 9200 حدیث تعداد نموده.بعضی این شماره را غلط دانسته اند زیرا وی (بظن قوی) از نووی تبعیت كرده منتهی هنگام استنساخ، لفظ سبعه آلاف به (تسعه) تصحیف شده.ولی ابن حجر در تعقیب ابن صلاح و نووی، یكان یكان ابواب صحیح را شماره كرده، سپس گفته:
(كلیه احادیث با حذف مكررات 2602 حدیث است كه بر این شماره 159 حدیث معلقات مرفوعه و 1341 حدیث كلیه تعالیق اضافه می شود.
آنگاه فرموده كلیه احادیث با مكررات بالغ بر 9082 حدیث است كه طی 3450 باب در یكصد و چند كتاب از 289 شیخ نقل شده كه از آنان بخاری به 134 شیخ از مسلم منفرد است) .
با تحقیق ابن حجر معلوم می شود سخن ابن خلدون اشتباه نیست بلكه ممكن است این اشتباه در نقل كلام ابن صلاح شده و نووی هم دچار اشتباه مزبور كه مسلما از ناحیه نسخه نویسان رخ داده گردیده باشد.بخاری صحیح را در مدت 16 سال گرد آورد.و در كشف الظنون از 82 شرح بر آن نام می برد.
صحیح بخاری به چند روایت نقل شده و چون در زمان مؤلف تعداد كثیری از محدثین از مؤلف استماع كتاب مزبور و نسخه برداری نموده اند و نیز اختلافی در نسخ (چنانكه در موطأ موجود است) ، نمی باشد ذكر آن نیز بی فایده است.
حتی از فربری نقل شده كه (صحیح بخاری را نود هزار نفر از مؤلف روایت كرده اند) ، در این سخن گرچه مبالغه شده ولی می رساند كه روایت صحیح مزبور، متواتر یا اقلا مستفیض است.
از مزایای صحیح بخاری این است كه برای ابواب، عناوینی ذكر می كند كه از آنها نظریه وی را در مسائل فقهی می توان استنباط نمود نیز وی در ابتداء هر باب آیات قرآنیه را كه متناسب با عنوان بابست آورده.
وجه تسمیه كتاب بخاری به صحیح، آنست كه وی شرائطی برای ناقلین حدیث كه موجب اطمینان و وثاقت در نقل آنان باشد، مقرر داشت. و صحیح خود را از احادیثی كه واجد شرایط مزبور بود، انتخاب و تدوین نمود.
زیرا در موطأ مالك و دیگر از كتب قدما به این معنی توجهی نشده بود. محرك اولیه این كار، اسحق بن راهویه امام حدیث و استاد بخاری است كه بشاگردان خود گفت: «لو جمعتم كتابا مختصرا لصحیح سنه رسول الله ص» ـ چه خوب بود اگر كتاب مختصری شامل احادیث صحیح رسول اكرم جمع می شد ـ.
بخاری گوید این سخن در قلب من تأثیر كرد. لذا بجمع صحیح پرداختم (ابن حجر بنقل قواعد التحدیث ص 71) .
و این ابتكار در اثر مسافرتها و دیدن مشایخ حدیث و آشنائی باوضاع شهرها و جرح و تعدیلی كه نزد مشایخ از روات می شد برای وی حاصل گردید و روی همین زمینه كتابی بنام تمیز رجال نگاشت[3] پس از وی مسلم نیز بهمین روش كتاب خود را ترتیب داد منتهی در بعضی شروط با بخاری اختلاف عقیده داشت.صحیح بخاری بنقل ابن حجر شامل 7397 حدیث (و بنقل ابن خلدون 9200 حدیث مسند است كه باضافه معلقات و متابعات بالغ بر 9082 حدیث می شود و با حذف مكررات 2762 حدیث باقی می ماند.و بنقل نووی پس از حذف مكررات، شامل چهار هزار حدیث است بنا بنوشته صاحب (التاج) صحیح بخاری را نود هزار نفر از وی سماع كردند.
البته این عدد مبالغه آمیز است ولی حاكی از شهرت و مقبولیت كتاب خاری در زمان مؤلف می باشد.
3- صحیح مسلم: شامل 7275 حدیث است كه با حذف مكررات بالغ بر 4000 می گردد (تقریب النواوی ص 51) ، صحیح مسلم از این لحاظ كه احادیث را در فصل مربوط بآن قرار داده و كمتر تكرار نموده بر صحیح بخاری ترجیح دارد.گرچه صحیح بخاری را از جهت صحت و دقت بر آن ترجیح می دهند.
درباره صحیح مسلم نیز باید جمله ای را كه اخیرا نسبت بصحیح بخاری و كارهای بزرگان در پیرامون آن گفتم، تكرار كنم. زیرا صحیح مسلم در نزد اهل سنت مهمترین كتاب حدیث، پس از صحیح بخاری است (گرچه بعضی مغاربه (اهل مغرب) كتاب وی را بر بخاری ترجیح داده اند) و این سخن از شیخ حاكم، حافظ ابو علی نیشابوری نقل شده: (بنقل نووی در اول شرح خود بر صحیح مسلم) كه: (ما تحت ادیم الارض اصح من كتاب مسلم) یعنی زیر سفره آسمان كتابی صحیح تر از صحیح مسلم نیست[4].
ولی بزرگان، چون نسائی (بنقل كشف الظنون) وجه ترجیح اینان را از این جهت دانسته اند كه مسلم برای هر حدیثی موضع مناسبی معین و فقط حدیث را در آنجا ذكر و طرق مختلف حدیث را در همین محل یاد كرده بخلاف بخاری.علاوه كه تعالیق مسلم فقط 14 موضع است.
از نقائص صحیح مسلم اینست كه گرچه احادیث را طی ابواب و فصول آورده، ولی عنوان باب را نیاورده و از این لحاظ صحیح بخاری بر آن ترجیح دارد. ولی جمعی این كار را بعدا جبران نموده اند.صحیح مسلم توسط حافظ منذری، عبد العظیم بن عبد القوی دمشقی اختصار شده و در دمشق بچاپ رسیده است.
صحیحین: جمعی از دانشمندان احادیث صحیح بخاری و مسلم را جمع و این دو را در تألیف واحدی گرد آورده اند.
از آن جمله جمع بین الصحیحین از فراء بغوی متوفی 516 ه و جوزقی نیشابوری متوفی 388 ه و شیخ ابی محمد اشبیلی متوفی 582 ه و ابن فرات سرخسی هروی متوفی 414 ه و ابن عجه قرطبی متوفی 642 ه و حافظ ابی نصر حمیدی اندلسی متوفی 388 ه و غیر اینانند كه بر بعضی از این مؤلفات شروحی نیز نوشته شده.بعضی از اینان چون حمیدی، صحیحین را بترتیب مسند مرتب ساخته اند.و بعضی احادیث مورد اتفاق شیخین (بخاری و مسلم) را جمع نموده اند كه از آن جمله و مایائی جكنی، محمد حبیب الله بن عبد الله مالكی شنقیطی است كه (زاد المسلم فیما اتفق علیه البخاری و المسلم) را كه شامل حدود 1300 حدیث است نوشت.و بچاپ رسیده.
3- سنن ابی داود: سنن ابی داود شامل 4800 حدیث است. (تدریب الراوی ص 56) درباره این كتاب گفته شده: كسی كه قصد حصر سنن را داشته باشد بسنن ابی داود مراجعه كند (علوم الحدیث) .
ابن كثیر در مختصر علوم الحدیث گوید (بنقل از ابن خلكان) سنن ابی داود بروایات كثیری بما رسیده كه در بعضی اخباری است كه طبق روایات دیگر، موجود نیست و در میان این روایات، روایت ابو علی لؤلؤی انتشار یافته سنن ابی داود بتوسط جمعی اختصار شده و گروهی نیز بر اصل سنن یا بر اختصارات مزبور، شروح و حواشی نوشته اند كه از آن جمله: شرح ابو سلیمان خطابی متوفی 388 ه بنام معالم السنن و شرح سیوطی بنام مرقاه الصعود الی سنن ابی داود و عون المعبود فی شرح سنن ابی داود است[5] .
نام دیگر حواشی و شروح این كتاب را در كشف الظنون (ج 2 قائمه 1004 و 1005) ببینید.
4- سنن ابن ماجه: سنن ابن ماجه در بین صحاح بحسن ترتیب ممتاز است.بر این كتاب سیوطی و جمعی دیگر شرح نوشته اند.شرح سیوطی موسوم به مصباح الزجاجه علی سنن ابن ماجه نام دارد.نام پاره ای از این شروح را در كشف الظنون (ج 2 قائمه 1004) ملاحظه فرمائید[6] .
سنن نسائی: درباره سنن نسائی گویند بعضی امراء از او پرسید آیا تمامی احادیث سنن صحیح است؟ پاسخ داد نه.
وی گفت تنها احادیث صحیح را برای ما جمع نما. لذا نسائی كتاب سنن كبیر خود را تلخیص و احادیث معلله را از آن اسقاط نمود و نام كتاب اخیر را (مجتبی) گذارد و همین كتاب اخیر است كه در شمار صحاح سته محسوب می گردد.
گفته شده سنن نسائی جامع مزایای كتب ششگانه است.درباره شرائط صحت نزد نسائی گفته شده : شروطی را كه نسائی درباره رجال سند قائل است از شروط (مسلم) شدیدتر می باشد.
سنن نسائی در بین صحاح ست، به كثرت تكرار احادیث معروف است حتی یك حدیث (حدیث نیت) را 16 بار تكرار نموده (رك: التاج) .
5- جامع ترمذی: درباره جامع ترمذی نقل شده كه پس از تألیف مزبور آنرا بر علماء حجاز و عراق و خراسان عرضه داشت و مورد قبول همگان واقع شد.از مزایای جامع ترمذی قلت تكرار احادیث آنست.
این كتاب بنام (جامع و نیز سنن) نامیده شده و شامل حدود پنج هزار حدیث است.
6- مسند ابن حنبل: مسند ابن حنبل بزرگترین كتابی است كه از متقدمین بجا مانده زیرا جامع متجاوز از سی هزار حدیث است (به نقل ابن خلدون 31 هزار حدیث.رك: ترجمه مقدمه ابن خلدون 2/908) .
ابن حنبل خود گوید: هذا الكتاب جمعته و انتقیته من اكثر من سبعمائه الف حدیث و خمسین الفا (مقدمه مسند چاپ احمد شاكر.ترجمه مقدمه ابن خلدون 2/908) كه طبق این گفتار كتاب مزبور از هفتصد و پنجاه هزار حدیث گرد آوری و انتخاب شده است) .
نیز وی به پسرش عبد الله كه راوی مسند است گوید: احتفظبهذا المسند فانه سیكون للناس اماما این مسند را نگهداری كن زیرا بزودی راهنمای مردم خواهد شد. (ترجمه مقدمه ابن خلدون، علوم الحدیث و مصطلحه ذیل صفحه 306) .
- جوامع صحاح سته:
گروهی از دانشمندان، دو یا چند یا تمام صحاح نامبرده را در یك كتاب جمع و تألیف نموده اند كه نام بعضی از كتب جمع بین الصحیحین (صحیح بخاری و مسلم) را یاد نمودیم.
از جمله كتبی كه جامع صحاح است، كتاب (جامع الاصول لاحادیث الرسول) تألیف ابو السعادات مبارك بن محمد معروف بابن اثیر جزری شافعی متوفی 606 است كه كتاب رزین را اصل و مبنی قرار داده و چون رزین بپاره ای از اخبار كتب ششگانه مزبور[7] (صحیح بخاری، مسلم، موطأ، سنن ابی داود، جامع ترمذی، سنن نسائی) اكتفا كرده ابن اثیر سایر روایات كتب نامبرده را ضمیمه و برای اختصار، اسناد روایات را حذف و فقط بذكر آخرین راوی (صحابی یا تابعی) اكتفا نموده.
منتهی در آخر كتاب، اسامی كلیه روات را بترتیب حروف آورده.نیز نام كتبی را كه حدیث مزبور در آن ذكر شده، در صدر هر حدیث یاد كرده.
كار دیگری كه در این كتاب تازگی دارد اینست كه ابواب احادیث را بترتیب حروف آورده.مثلا : كتاب ایمان، ایلاء الخ[8] و چون بعضی روایات محتاج بشرح یا ایضاح الفاظ مشكله بوده این كار را نیز در ذیل هر حدیث انجام داده.
این كتاب كه حقا كاری بزرگ و بی سابقه و در عین حال بسیار مفید بوده مورد استقبال دانشمندان متأخر واقع شده و جمعی چون شرف الدین، ابن بارزی حموی، قاضی حماه متوفی 738 و شیخ صلاح الدین علائی دمشقی متوفی 761 و ابن دبیع شیبانی متوفی 944 و فیروز آبادی (صاحب قاموس) متوفی 817 و غیر اینان، باختصار آن پرداخته اند.
و چون از این مختصرات، اختصار ابن دیبع مكرر طبع شده (در هند و در مصر) و بگفته چلبی بهترین مختصرات نامبرده است معرفی اجمالی آن بی مناسبت نیست.
- تیسیر الوصول: این كتاب بر مبنای كتاب (تجرید الاصول) شرف الدین ابن بارزی (مذكور در فوق) و بترتیب حروف معجم نوشته شده منتهی چون در كتاب سابق علائم اختصاری برای صاحبان اصول وضع و این علائم را خارج از متن كتاب (در حواشی) جای داده و شرح الفاظ غریبه و معانی مشكله را نیز اسقاط كرده بود ابن دیبع برای رفع اشتباه، نام اصول مزبور را باختصار در آخر هر حدیث آورده و ایضاح مشكلات كتاب را طی هر حدیث بیان و احیانا اشتباهات مؤلف و سابقین را یادآور شده است.
چاپ مصر این كتاب در مطبعه مصطفی حلبی، طی دو جلد به حروف معرب (مشكول) بطرز زیبائی انجام شده.
در اینجا مناسب است از كتاب رزین كه اصل و مبنای كار ابن اثیر و ابن دیبع و سایرین بوده باین جمله اكتفا كنیم كه گفته اند (الفضل لمن سبق) .
- كنز العمال شیخ علاء الدین علی بن حسام مشهور به متقی هندی، متوفی 975 یا 977 ه، كتاب كبیر سیوطی (جمع الجوامع) را به ترتیب حروف مرتب نموده و كنز العمال نامیده است. (این كتاب توسط دائره المعارف العثمانیه در حیدرآباد هند طبع شده است) وی نیز جامع صغیر سیوطی را مرتب و مبوب نموده و (منهج العمال فی سنن الاقوال) مسمی ساخته.
- دیگر جامع المسانید از حافظ عماد الدین (ابن كثیر) دمشقی متوفی 694 است كه كتب دهگانه (صحاح ست و مسانید اربعه) را جمع نموده.
از كتبی كه اخیرا اینكار را بروش نوینی تجدید نموده كتاب (التاج) است. این كتاب تألیف شیخ منصور علی ناصف از علماء (ازهر) مصر، در عصر حاضر است كه پنج كتاب (صحیح بخاری، مسلم، سنن ابی داود، جامع ترمذی، مجتبی نسائی) از صحاح سته را در این تألیف گرد آورده و آنرا در سال 1347 پس از شش سال و اندی باتمام رسانیده مؤلف در این كتاب احادیث را به روش كتب فقهی آورده و از این لحاظ برای مراجعه فقهاء بسیار سودمند است.
در این كتاب، احادیث مكرره و سلسله اسناد حذف و فقط نام آخرین راوی در ابتدای هر حدیث، و نام مخرج آن (مؤلف كتابی كه از آن حدیث را نقل نموده) در آخر حدیث آورده شده و بدین طریق، كلیه احادیث كتب مزبوره را بانضمام شرح موارد لازمه طی پنج جلد گنجانده است.
پی نوشت:
[1] . به فتح سین و سكون واو.
[2] . رك: مقدمه سنن نسائی صفحه 5، چاپ مصر (قاهره) تصحیح استاد مسعودی.
[3] . این كتاب به نام تاریخ كبیر بخاری معروف و بترتیب حروف نوشته شده و ضمن 8 جلد بسال 1361 توسط دائره المعارف العثمانیه در حیدر آباد دكن چاپ شده.
[4] . شرح صحیح مسلم از نووی، مقدمه ابن صلاح ص.10
[5] . عون المعبود با متن سنن ضمن 4 جلد بزرگ در كراچی چاپ شده و اخیرا توسط دار الكتاب العربی در بیروت افست شده.
[6] . سنن ابن ماجه با حواشی و تصحیح اسناد محمد فؤاد عبد الباقی ضمن دو جلد با حروف مشكول توسط مكتبه عیسی البابی الحلبی در قاهره چاپ شده است.
[7] . گرچه از مقدمه تیسیر الوصول چنان مستفاد می‏شود كه این كار بسعی (رزین) صورت گرفته.
[8] . صحاح سته معروف بانضمام موطأ مالك.

1- رعایت ادب اسلامی و رسم الخط فارسی ضروری است
2-برای استفاده از مزایای خاص سایت پیشنهاد میشود وارد شوید و نظر خود را ارسال نمایید